अधिनायकवादी शैलीको प्रहसन
शुभशंकर कँडेल
लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, एक्काइसौा शताब्दीको जनवादजस्ता करिश्मायुक्त राजनैतिक किस्ता बजारमा छादै माओवादी पार्टीले आफूलाई एउटा नोकरशाही र अधिनायकवादी दलका रूपमा परिणत भएको संकेत दिएको छ । कम्युनिस्ट आन्दोलनमा निकै लोकप्रिय मानिने शब्दावली ुसर्वहारावर्गको अधिनायकत्वु सोभियत संघको पतनपछि क्रुर तानाशाही व्यवस्थाका रूपमा बद्नाम भएको थियो । शायद त्यसकै असरबाट माओवादी पनि अत्तालिएर आफूलाई बहुदलीय प्रतिस्पर्धा स्वीकार्य भएको र लोकतान्त्रिक गणतन्त्र न्यूनतम कार्यक्रम बनाएर घोषणा गर्न बाध्य भएको हुनुपर्दछ । तर, व्यवहारमा झन् पछि झन् पार्टी संरचनालाई फौजीकरण गर्ने र सबैभन्दा ठूलो कुरा बन्दुक मात्र भएको भन्ने अभ्यास गर्दै नेतृत्व केन्द्रीकरणका नाममा एक व्यक्तिको तानाशाहीलाई मजबुत बनाउादै गएको छ । नेतृत्व केन्द्रीकरण र प्रचण्डपथको तिलस्मी किस्साभित्र समग्र माओवादी संगठन एउटा तानाशाही र अनुदारवादी दलका रूपमा परिणत बन्दै गएको कारण नै जनताका पक्षबाट उत्पन्न भएका आलोचना, विरोध र सुझावको सामान्य स्मरणसमेत नगरेर माओवादी फर्मानको उल्लंघन गर्ने जति सबै दुश्मन र प्रतिक्रियावादी बन्ने तहमा गिर्न पुगेको छ । त्यसैको भद्दा उदाहरण हो दैलेख र अछामलगायतका जिल्लामा आफ्नो फौजमा सामेल हुन विद्यार्थी र उनका अभिभावकले अस्वीकार गरेको अपराधमा गरिब(गुरुवा र किसानहरूलाई देखिएको ताण्डव नृत्य । दैलेख, अछामलगायत जिल्ला माओवादीको पश्चिम कमाण्डअन्तर्गतको क्षेत्र हो । जसलाई माओवादीले आफ्नो बलियो आधार क्षेत्र भएको दाबी गर्दै आएको छ । त्यस क्षेत्रको नेतृत्व प्रचण्डका विश्वासिला पात्र दिवाकरले अविच्छिन्नरूपमा गर्दै आएका छन् भने यतिबेला झन् प्रभाकर र रवीन्द्र श्रेष्ठजस्ता प्रचण्डपथलाई विचारधारा बनाउनुपर्ने भन्ने अभिव्यक्ति सार्वजनिक गर्ने व्यक्तिहरूले त्यस क्षेत्रको फौजी र राजनैतिक सहायकका रूपमा नेतृत्व गरेको उनीहरूका सार्वजनिक भनाइबाट स्पष्ट भएको छ । प्रचण्डका विश्वासपात्र र निकट सहयोगीहरूले प्रत्यक्ष नेतृत्व गरेको क्षेत्रमा सरकारी सेनाले दही खाएको निहुामा हलियालाई मुसलले पेल्नेदेखि पत्रकार डेकेन्द्र थापाको हत्या हुादै अहिले आठ वषर्ीय बालकदेखि ६० वषर्ीय निर्दोष वृद्धको हत्याले समेत नपुगेर हजारौा किसान र बालबालिकालाई गाउाबाट खेदिएको छ । यसले के देखाउाछ भने यो कुनै अन्जानवश भएको वा सामान्य गल्ती नभएर सुनियोजितरूपमा जनताका विरुद्ध गरिएको प्रचण्डवादी अधिनायकवादको अभ्यास हो भन्ने कुरा मान्नुपर्ने भएको छ ।
दैलेखको पछिल्लो घटनाले सन् ७० को दशकमा कम्बोडियामा पोलपोटले सहरीया जनतालाई क्रान्तिविरोधी भएको अभियोगमा जबर्जस्त गाउा र जङ्गलमा खेदेको घटनाको झझल्को दिएको छ । फरक यति मात्र छ कि त्यहाा पोलपोटले केन्द्रीय शासनसत्ता आफ्नो हातमा लिएपछि जनतालाई खेदेको थियो भने यहाा प्रचण्डको सेनाले जनता आफ्नो फौजमा सामेल हुन नमानेको, प्रचण्डपथवाला सिद्धान्तको बर्खिलाप गरेको अभियोगमा उसकै आधार क्षेत्रबाट खेदिएका छन् । जुन कुकृत्य अमेरिकी खुफिया एजेन्सीको उक्साहटमा संकटकाल लगाउने बित्तिकै सत्तापक्षलाई अभ्यास गर्नै ठूलो दबाब परेको थियो । त्यसको केही कास्टिङ त बागलुङको अर्गले, म्याग्दीको केही ठाउा र रुकुमका केही वस्तीमा जनताका घरगोठ ध्वस्त पार्ने र गाउा खाली गरेर गरिएको थियो । त्यो रणनीति नेपालको विशिष्ट सामाजिक बनोटमा घातक हुन भएको भन्दै सत्तापक्षपछि हट्न बाध्य भएको थियो । त्यतिबेला मध्यपश्चिमलगायतका जिल्लाका गाउा बस्ती नै माओवादी भएको अभियोगमा सर्वसाधारण सबैमाथि कारवाही गर्ने भन्ने नै थियो ।
ठीक त्यसैगरी, अहिले माओवादीले हरेक घरबाट आफ्ना फौजमा सामेल हुन बाध्य पार्ने र सामेल हुन नमान्ने आफ्नो दुश्मन भएको अभियोगमा यातना, सफाया र गाउा निकालासम्म गर्ने गरी त्यही अमेरिकी खुफिया एजेन्सी सिआईएको असफल नीतिलाई प्रचण्डपथको कलेवरमा अभ्यास गर्न थालिएको छ । अझ रोचक त के छ भने त्यही आधार क्षेत्रमा प्रचण्डको भौतिक उपस्थिति भएको बेला यी घटना भएका छन् । के प्रचण्डको हेडक्वाटर सुरक्षित हुनका लागि दैलेखबासी जनता बाधक बनेका हुन् रु यो कुनै पनि अर्थ र तर्कमा जनपक्षीय र न्यायिक कदम हुन सक्दैन भन्ने कुरा त नाङ्गो सत्य नै होइन र रु यस्ता घटनाको आलोचना गर्नेहरू पनि प्रचण्डपथको एकल हेडक्वार्टरका दुश्मन बन्ने अवस्था नआओस् भन्नुपर्ने अवस्था समेत सागसागै उत्पन्न हुन्छ । अर्को विडम्बना जनताको स्वतस्फुर्त आक्रोशमा निकै ठूलो फुर्तीका साथ एमाले, राप्रपा र देउवाका गरी तीनथान मन्त्री दैलेखबासी पीडितका बीचमा पुगेर सुरक्षाको जिम्मा लिन सुन्दै हासो उठ्ने डकार ओकलेका छन् । कम्तीमा हिम्मत र साहस भए यी दलले आफ्ना सहरमा भएका चौबन्नी सदस्यहरूलाई जोगाउन सके हुने थियो । मन्त्रीहरूको जनताको सुरक्षाको जिम्मा लिने घोषणा गरेको जनतालाई अरु बढी बलिमा चढाउन उक्साउनु हो भन्ने कुरा स्वतः स्पष्ट छ ।
देशमा गृहयुद्ध चर्कंदै जाादा सैनिकीकरण सबैभन्दा बलशाली बन्दै आएको छ । यसको स्वभाविक असर नागरिक शासन र प्रजातान्त्रिक संस्कृति धराशयी बन्दै आएको छ । जुन गति र रफ्तारमा सत्तापक्ष निरङ्कुश बन्दै गएको छ, त्यही अनुपातमा माओवादीमा पनि फौजीकरण र राजनैतिक संस्कृतिको पतन भएको हुनुपर्दछ । सत्तापक्षको सैनिकीकरणलाई परास्त गर्ने भन्ने वाहनामा माओवादी पार्टीको तानाशाहीकरण र हरेक तहमा एकव्यक्ति, आदेश सर्वेसर्वा बनाउने अभ्यासले नै माओवादीका हरेक क्रियाकलाप जनताका नैसर्गिक अधिकारका विरुद्ध केन्द्रित भएको हुनुपर्दछ । माओवादी नेतृत्वको विभिन्न शक्तिकेन्द्रहरू ुरअु र दरबारिया तत्वहरूसाग साठगाठ र त्यसकै परिणाममा ठूलो संख्यामा एकैचोटि नेता, कार्यकर्ताको गिरफ्तारी र हत्या एकातिर र त्यसकै वहानामा माओवादीको राजनैतिक र उनीहरूकै शब्दको जनवादी केन्द्रीयताको हत्याले माओवादीलाई गम्भीर दुर्घटनातिर धकेलेको हुनुपर्दछ । प्रत्याक्रणमा प्रवेशको आजको ठोस सन्दर्भमा पार्टीको एकीकृत र केन्द्रीकृत नेतृत्वलाई कमजोर पार्ने, संश्लेषित विचारको अवमूल्यनवादी सोचका विरुद्धको संघर्षलाई प्राथमिकता दिने भन्ने माओवादीको पछिल्लो केन्द्रीय समितिको निर्णयको मकसद हरेक ठाउमा फौजी कमाण्डरहरूको आदेश र फर्मानलाई स्थापित गरेर राजनैतिक नेतृत्व विस्थापित गर्ने नियत हुनुपर्दछ ।
त्यसले नै माओवादीलाई क्षयीकरण गराउने र जनताले क्रान्तिका नाममा ज्यादति व्यहोर्नुपर्ने निश्चित जस्तै देखिएको छ । त्यसैगरी, ुगलत संगठनात्मक संरचना र कार्यशैलीले कार्यदिशाको क्रान्तिकारी आत्मालाई निलेर अवसरवादी कार्यदिशाको विकास गराउाछु भन्ने माओवादीको नेतृत्वको स्वीकारोक्ति त्यतिमा मात्र सीमित नभएर फौजी अराजकता र सर्वहारावर्गको मुक्तिका नाममा सर्वहारा जनताकै विरुद्ध केन्द्रित भएर युद्ध सरदारवादमा पतन हुने लक्षणको संकेत नै दैलेख घटना हो । अझ विचित्र त के छ भने कुनै आफ्नो विरोधीलाई क्रान्तिको दुश्मनका फर्जी अभियोगमा अपहरण गरेपछि आर्थिक लेनदेनका आधारमा मुक्त गर्ने विचित्र शैलीसमेत देखिएको छ । हालै बागलुङमा यस्तै घटना भएको छ । गल्कोटका टंक भण्डारी भन्ने नेकााका कार्यकर्तालाई माओवादीले गत असारमा अपहरण गरे । उनीसाग माओवादीले दस लाख रूपैयाा बुझाए मुक्त हुने बताएपछि उनले छ लाख रूपैयाा बुझाएर झण्डै पााच महिनापछि मुक्त भएको रमाइलो समाचार प्राप्त भएको छ । पैसा असुल्न अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा विभिन्न आतंककारी संगठनले मानिसहरूको अपहरण गर्ने गरेको र यस्तो कामको भद्दा उदाहरण भारतको डाकु विरप्पन थियो । अब यस्तो सुन्न अन्यत्रको समाचार सुन्न नपर्ने भएको छ । केही समय पहिले गल्कोटकै नेता चित्रबहादुर केसीले माओवादीलाई विरप्पनको डाका समूहलाई इङ्गति गर्दै ुमाओवादीहरू चम्मलघााटीका डाकाभन्दा पनि तल झरेु भन्ने प्रतिक्रिया दिएका थिए । केसीको भनाइलाई गल्कोटकै टंक भण्डारीमाथि लागू गर्ने माओवादीको व्यवहारले बागलुङबासीलाई नै चकित पारेको छ । यसरी समग्रमा माओवादीमा हावी हुादै गएको फौजी अराजकतावाद र राजनैतिक पक्षको अवमूल्यन र कोभन्दा को बढी क्रान्तिकारी देखिने भन्ने लिगलिगे दौड प्रवृत्तिले विगतको आलोक प्रवृत्तिलाई पनि उछिनेर तमासा देखाएको हुनुपर्दछ । यस्तो व्यवहार बोकेर माओवादीले लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र एक्काइसौ शताब्दीको जनवादको नारा भट्याउादा उनीहरूको धज्जी उडेको अर्थ लाग्दैन र रु जनताले त देखेको भन्न र घोषित प्रतिबद्धता किन लागू भएन भन्नेबाहेक अरु के नै गर्न सक्छ र रु
२०६१, मार्ग ९
वर्ष ४, अंक ३७, साउन ८ गते आइतबार २०६८ को क्षेप्यास्त्र साप्ताहिकबाट
